Ateny

Ateny

Ateny były, obok Sparty, jednym z najważniejszych miast-państw starożytnej Grecji. 

Początkowo w Atenach panowali królowie. Po upadku monarchii nastał ustrój oligarchiczny, czyli rządy nielicznej grupy obywateli. W tym wypadku byli to arystokraci, będący najlepiej urodzonymi obywatelami. Ważną rolę odgrywali najwyżsi urzędnicy zwani archontami, którzy dowodzili wojskiem, nadzorowali kult religijny i sądownictwo. Wywodzili się z najznakomitszych rodzin arystokratycznych. Po roku sprawowania urzędu wchodzili dożywotnio w skład rady, która zbierała się na wzgórzu boga Aresa, czyli Areopagu.

Zgromadzenie ludu miało niewiele uprawnień, ale wybierało np. urzędników. Praw politycznych nie posiadali cudzoziemcy, zwani metojkami, niewolnicy i kobiety.

Reformy Solona

Z czasem archonci wprowadzili nowe prawa. Jednym z tych urzędników był Solon, który na początku VI w. p.n.e. sprawił, że o pozycji obywatela nie decydowało arystokratyczne urodzenie, ale stan posiadania: majątek warunkował udział w życiu politycznym miasta, np. możliwość sprawowania urzędów.

Solon zniósł niewolę za długi: przywrócił wolność wszystkim, którzy ją w ten sposób stracili, i wykupił Ateńczyków sprzedanych w niewolę za granicę. Zakazał brania pożyczek pod zastaw wolności osobistej.

Reformy Klejstenesa

Klejstenes w końcu VI w. p.n.e. rozszerzył prawa polityczne na wszystkich wolnych Ateńczyków i uniezależnił ich od posiadanych dóbr. Powołał on Radę Pięciuset, w której skład wchodzili na rok członkowie w wieku co najmniej 30 lat. Wybierano ich przez losowanie z list kandydatów wyłonionych przez obywateli. Rada zajmowała się bieżącym zarządzaniem państwem oraz przygotowywaniem i prowadzeniem obrad zgromadzenia obywateli, do którego należała zawsze ostateczna decyzja w najważniejszych sprawach państwowych. W Radzie można było zasiadać maksymalnie dwa razy, i to nie z rzędu. Tym samym większe grono obywateli miało szansę wpływania na sprawy publiczne. Większość urzędników – z wyjątkiem archontów i dowódców wojska, czyli strategów – obierano przez losowanie z kandydatów wyznaczonych w ramach wspólnot obywatelskich.

Prawdopodobnie to Klejstenes wprowadził instytucję zwaną ostracyzmem. Raz do roku zgromadzenie ustalało, czy istnieje wśród nich obywatel, który zagraża państwu. W tym celu przeprowadzano głosowanie: ten, którego imię wyskrobano na największej liczbie skorup, zostawał wygnany na 10 lat. Owe skorupy określano ostrakonami (na zdjęciu) i właśnie od nich pochodzi słowo „ostracyzm”.

Ostrakon

Marsyas, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5

Kliknij, aby uruchomić podgląd

Ateny w czasach Peryklesa

W połowie V w. p.n.e., w czasie przywództwa Peryklesa, demokracja (inaczej: ludowładztwo, gr. demos – lud, kratos – władza) osiągnęła swoją pełnię. Archontem mógł zostać każdy ateński obywatel. Do tej pory urzędnicy nie byli wynagradzani za swoją pracę, więc ubodzy oraz mieszkańcy terenów wiejskich nie mieli wielkiego wpływu na władzę. Aby umożliwić tym grupom obywateli udział w życiu politycznym, wypłacano im niewielkie sumy pieniędzy za sprawowanie urzędów i zasiadanie w sądach. Poza czasem wojny obywatele nie płacili podatków, a najubożsi byli uprawnieni do otrzymania pomocy ze strony państwa. Niewielkie renty wypłacano sierotom wojennym i okaleczonym na wojnach weteranom. Zaczęło obowiązywać prawo, zgodnie z którym obywatelami były wyłącznie osoby, których oboje rodzice mieli status obywatela, urodzili się w Atenach i wstąpili w legalny związek małżeński.

Perykles. Rzymska kopia greckiej rzeźby, przechowywana obecnie w Muzeum Pio-Clementino w Watykanie

domena publiczna